Azərbaycanda brusellyozla bağlı müraciətlərin artması xəstəlikdən qorunma və vaxtında diaqnostikanın əhəmiyyətini yenidən gündəmə gətirir
Brusellyoz – xalq arasında “Malta qızdırması” kimi tanınan, əsasən heyvanlardan insanlara keçən bakterial infeksion xəstəlikdir. Xəstəlik vaxtında aşkar edilərək düzgün müalicə olunmadıqda uzunmüddətli və xroniki fəsadlara səbəb ola bilər.
Azərbaycanın Dövlət Statistika Komitəsinin 2025-ci il üzrə məlumatında qeyd olunur ki, 2024-cü ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 2025-ci ilin ilk 11 ayında ölkə əhalisi arasında brusellyozla xəstələnmə hallarının artımı müşahidə edilib.
2026-cı ilin fevralında isə Qida Təhlükəsizliyi Agentliyi respublikanın şəhər və rayonlarında südlük iribuynuzlu heyvanlar arasında brusellyoz üzrə seroloji monitorinqlərin keçiriləcəyini açıqlayıb.
Mövzunun aktuallığını nəzərə alaraq, Mingəçevir Şəhər Mərkəzi Xəstəxanasında çalışan, 40 ilə yaxın tibbi təcrübəyə malik həkim-infeksionist Şəfəq Müseyib qızı Kərimova ilə brusellyozun yayılma yolları, ilkin əlamətləri, diaqnostikası, müalicəsi və profilaktikası barədə maarifləndirici müsahibə hazırladıq.
– Şəfəq xanım, ilk olaraq brusellyoz nədir və insan sağlamlığı üçün nə dərəcədə təhlükəlidir?
– Brusellyoz Brucella bakteriyalarının törətdiyi zoonoz, yəni heyvanlardan insanlara keçən infeksion xəstəlikdir. Xəstəlik müxtəlif orqan və sistemləri zədələyə bilər. Əsasən uzunmüddətli hərarət, halsızlıq, tərləmə, baş, əzələ, bel və oynaq ağrıları ilə özünü göstərə bilər.
Brusellyozun təhlükəsi ondadır ki, bəzi hallarda xəstəlik tədricən inkişaf edir və ilkin əlamətlər başqa xəstəliklərlə qarışdırıla bilər. Müalicə gecikdikdə isə oynaq və sümük sistemi, ürək, qaraciyər, dalaq və sinir sistemi ilə bağlı ağırlaşmalar yarana bilər.
– Xəstəlik insana əsasən hansı yollarla keçir? Çiy süd və süd məhsullarının, həmçinin xəstə heyvanlarla təmasın rolu nədir?
– Əsas yoluxma mənbəyi xəstə heyvanlar və onlardan alınan çirklənmiş məhsullardır. Xüsusilə pasterizə edilməmiş çiy süd və ondan hazırlanan süd məhsullarının istifadəsi risk yaradır.
Bundan başqa, xəstə heyvanların qanı, doğuş və ya düşük zamanı ayrılan toxuma və ifrazatları ilə birbaşa təmas da yoluxmaya səbəb ola bilər. Buna görə fermerlər, baytarlar, qəssablar və heyvanlarla sıx təmasda olan digər şəxslər daha diqqətli olmalıdırlar. ÜST də brusellyozun əsasən yoluxmuş heyvanlarla birbaşa təmas və çirklənmiş heyvan mənşəli məhsulların qəbulu ilə yayıldığını bildirir.
– Son dövrlərdə brusellyozla bağlı müraciətlərin sayında artım müşahidə olunurmu? Bu barədə hansı rəsmi məlumatlar var?
– Ölkə üzrə rəsmi statistikaya baxdıqda artım faktı diqqət çəkir. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına əsasən, 2025-ci ilin yanvar-noyabr aylarında 2024-cü ilin eyni dövrü ilə müqayisədə əhali arasında brusellyozla xəstələnmə hallarının artdığı qeyd olunub.
Bununla yanaşı, 2026-cı ilin fevralında AQTA tərəfindən ölkənin müxtəlif şəhər və rayonlarında südlük iribuynuzlu heyvanlar arasında seroloji monitorinqlərin keçirilməsi də xəstəliyə qarşı baytarlıq nəzarətinin davam etdirildiyini göstərir.
– Xəstəliyin ilkin əlamətləri hansılardır və insanlar hansı hallarda həkimə müraciət etməlidirlər?
– Ən çox rast gəlinən ilkin əlamətlər uzunmüddətli və ya təkrarlanan hərarət, halsızlıq, gecə tərləmələri, baş ağrısı, iştahasızlıq, arıqlama, əzələ, oynaq və bel ağrılarıdır.
Əgər insan çiy süd və ya ondan hazırlanan məhsullardan istifadə edib, xəstə heyvanla təmasda olub və bundan sonra belə əlamətlər meydana çıxıbsa, mütləq həkimə müraciət etməlidir. Xüsusilə uzun müddət səbəbi müəyyən olunmayan hərarət və oynaq-bel ağrıları diqqətdən kənarda qalmamalıdır.
– Brusellyozun əlamətləri digər xəstəliklərlə qarışdırıla bilərmi? Dəqiq diaqnoz necə qoyulur?
– Bəli. Brusellyozun ilkin əlamətləri qeyri-spesifik olduğuna görə qripəbənzər infeksiyalar, revmatoloji xəstəliklər və digər infeksiyalarla qarışdırıla bilər.
Ona görə yalnız klinik əlamətlər əsasında diaqnoz qoymaq düzgün deyil. Həkim xəstənin şikayətləri ilə yanaşı, heyvanlarla təmas, çiy süd və süd məhsullarının istifadəsi kimi epidemioloji məlumatları da qiymətləndirir. Daha sonra laborator müayinələr, o cümlədən seroloji testlər və zəruri hallarda bakterioloji müayinələr aparılır.
– Xəstəlik vaxtında müalicə olunmadıqda hansı fəsadlara səbəb ola bilər?
– Müalicə gecikdikdə brusellyoz xroniki xarakter ala bilər. Oynaq və sümük sistemində artrit, spondilit və digər problemlər yarana bilər. Daha ağır hallarda ürək qapaqlarının infeksiyası – endokardit, qaraciyər və dalağın böyüməsi, sinir sistemi ilə bağlı ağırlaşmalar müşahidə oluna bilər. Xroniki halsızlıq və uzunmüddətli ağrılar da xəstənin həyat keyfiyyətinə ciddi təsir göstərə bilər.
– Brusellyoz insanlardan insanlara keçə bilərmi? Cəmiyyətdə bu xəstəliklə bağlı hansı yanlış təsəvvürlər var?
– İnsanlar arasında yoluxma çox nadir hallarda baş verir. Əsas epidemioloji risk xəstə heyvan və onun məhsulları ilə bağlıdır. Bu səbəbdən brusellyoz diaqnozu qoyulmuş şəxsin ətrafındakı insanlardan təcrid olunması kimi yanaşma ümumiyyətlə düzgün deyil.
Əsas yanlış təsəvvürlərdən biri xəstəliyin sadəcə heyvanı əllə tutmaqla mütləq keçəcəyini düşünməkdir. Risk təmasın xarakterindən asılıdır. Digər yanlış fikir isə “kənd südü təbii olduğu üçün daha təhlükəsizdir” düşüncəsidir. Əksinə, süd pasterizə edilməyibsə, Brucella ilə yoluxma riski qala bilər.
– Müalicə prosesi nə qədər davam edir və xəstələr hansı qaydalara əməl etməlidirlər?
– Brusellyozun müalicəsi həkim nəzarəti altında aparılmalıdır və adətən bir neçə antibiotikin kombinasiyasından istifadə olunur. Müalicə kursu qısa olmur; müasir klinik yanaşmalarda bir çox hallarda ən azı 6 həftəlik antibiotik müalicəsi tələb olunur. Xəstəliyin ağırlığından və yaranmış fəsadlardan asılı olaraq müalicə müddəti daha uzun ola bilər.
Ən vacib məqam dərmanların həkimin təyin etdiyi dozada və müddətdə qəbul edilməsidir. Xəstə özünü yaxşı hiss etdikdən sonra müalicəni yarımçıq dayandırmamalıdır.
– Xəstəlikdən qorunmaq üçün əhali, xüsusilə kənd yerlərində yaşayanlar hansı tədbirləri görməlidir?
– Ən vacib tədbirlərdən biri südün təhlükəsizliyinə diqqət etməkdir. Pasterizə olunmamış və mənşəyi məlum olmayan çiy südün istehlakından, həmçinin belə süddən hazırlanmış məhsullardan çəkinmək lazımdır.
Heyvan saxlayan şəxslər baytarlıq nəzarətindən keçməli, heyvanların müayinəsi və profilaktik tədbirləri vaxtında həyata keçirilməlidir. Xəstə və ya xəstəlikdən şübhələnilən heyvanlarla təmas zamanı qoruyucu vasitələrdən istifadə edilməli, xüsusilə doğuş və düşük materialları ilə ehtiyatlı davranılmalıdır.
– Brusellyozdan şübhələnən şəxs özbaşına antibiotik qəbul etməlidirmi?
– Xeyr. Özbaşına antibiotik qəbul etmək düzgün deyil. Brusellyozun diaqnozu laborator müayinələrlə təsdiqlənməli və müalicə həkim tərəfindən müəyyən edilməlidir.
Yanlış antibiotik seçimi, düzgün olmayan doza və ya müalicənin yarımçıq saxlanılması xəstəliyin xronikləşməsi və ağırlaşmaların yaranması riskini artıra bilər.
– Xəstəliyin müalicəsində gecikmə hansı riskləri artırır?
– Müalicənin gecikməsi infeksiyanın orqanizmdə uzun müddət qalmasına və müxtəlif orqanların prosesə cəlb olunmasına şərait yarada bilər. Xüsusilə dayaq-hərəkət sistemi ilə bağlı ağırlaşmalar uzunmüddətli müalicə və reabilitasiya tələb edə bilər.
Bu səbəbdən uzunmüddətli hərarət, gecə tərləmələri və səbəbi bilinməyən oynaq-bel ağrıları olan, eyni zamanda heyvan və ya çiy süd məhsulları ilə təmas tarixçəsi bulunan şəxslər həkimə müraciəti gecikdirməməlidirlər.
– Hamilə qadınlar, uşaqlar və yaşlılar brusellyoz baxımından daha riskli qruplar hesab olunurmu?
– Brusellyoz bütün yaş qruplarında rast gəlinə bilər. Lakin hamiləlik dövründə xəstəliyə şübhə olduqda mütləq həkim nəzarəti tələb olunur, çünki antibiotik seçimi hamiləlik vəziyyətinə uyğun müəyyənləşdirilməlidir.
Uşaqlarda və yaşlılarda da müalicə fərdi yanaşma tələb edir. Xüsusilə uşaqlara və hamilə qadınlara özbaşına antibiotik vermək olmaz.
– Əhali brusellyozla bağlı şübhəli hal və ya riskli məhsul barədə hara məlumat verə bilər?
– İnsan özündə xəstəlik əlamətləri müşahidə etdikdə ilk növbədə ailə həkiminə və ya infeksionistə müraciət etməlidir. Heyvanlarda xəstəlik şübhəsi olduqda isə baytarlıq xidmətlərinə məlumat verilməlidir.
Qida məhsulunun təhlükəsizliyi ilə bağlı şübhələr yarandıqda isə Qida Təhlükəsizliyi Agentliyinə müraciət etmək mümkündür. Bu məsələdə həm insan, həm də heyvan sağlamlığı xidmətlərinin əməkdaşlığı vacibdir.
– Brusellyozdan qorunmaq üçün ən vacib üç tövsiyəniz nə olardı?
– Mən əhaliyə üç əsas tövsiyə verərdim:
Birincisi – pasterizə edilməmiş, mənşəyi və təhlükəsizliyi məlum olmayan çiy süd və süd məhsullarından istifadə etməmək.
İkincisi – xəstə və ya xəstəlikdən şübhələnilən heyvanlarla təmas zamanı qoruyucu tədbirlərə əməl etmək və heyvanları mütəmadi baytarlıq nəzarətində saxlamaq.
Üçüncüsü – uzunmüddətli hərarət, gecə tərləməsi, halsızlıq, oynaq və bel ağrıları kimi əlamətlər olduqda, xüsusilə heyvan və ya çiy süd məhsulları ilə təmas varsa, vaxtında həkimə müraciət etmək.
– Vətəndaşlara son olaraq hansı mesajı vermək istərdiniz: brusellyozdan qorxmaq, yoxsa düzgün qorunmaq?
– Brusellyozdan panikaya düşmək lazım deyil. Əsas məsələ xəstəliyin risklərini bilmək və profilaktik qaydalara əməl etməkdir.
Təhlükəsiz qida seçimi, südün pasterizə olunması, heyvanlarla təmas zamanı gigiyena və baytarlıq nəzarəti xəstəlikdən qorunmanın əsas istiqamətləridir. Əlamətlər yarandıqda isə vaxtında həkimə müraciət etmək lazımdır.
Brusellyozdan qorxmaq yox, onun qarşısını almaq və xəstəliyi vaxtında aşkar etmək lazımdır.
