Türkiyənin Kahramanmaraş və Şanlıurfa şəhərlərindəki məktəblərdə baş verən silahlı hücumlar gənclər arasında zorakılıq meyllərinin artmasına səbəb olan amilləri üzə çıxarıb.
Türkiyəli psixiatr professor Nevzat Tarhan məktəb zorakılığının əvvəlcədən xəbərdarlıq əlamətləri verən bir proses olduğunu deyib. O bildirib ki, zorakılığın qarşısının alınmasında sosial və emosional bacarıq təlimi vacibdir:
“Məktəb zorakılığı qəfil partlayış deyil, əvvəlcədən mövcud olan bir proses olduğundan, erkən aşkar edildikdə onun qarşısını almaq olar. Çünki tədqiqatlar göstərir ki, təcavüzkarların 70-80%-i əvvəlcədən siqnallar verir. Əksəriyyəti sosial təcrid, təhdid edən dil, güclü qəzəb və planlaşdırma davranışı nümayiş etdirir. Zorakılıq görünməz deyil; o, erkən mərhələlərində aşkar edilə bilər”, – deyə o əlavə edib.
ABŞ-da məktəb zorakılığı məlumatlarına istinad edən Tarhan xatırladıb ki, 2013-2023-cü illər arasında silahlı hadisələrin 324% artmasından sonra məktəblərdə maarifləndirmə, empatiya, impuls nəzarəti və sosial-emosional bacarıqlar (SEL) təlimləri başlanıb. Tarhan bu səylərin nəticə verdiyini bildirərək, 2024-cü ildə 336 hadisənin baş verdiyini, 2025-ci ildə isə təxminən 22% azalaraq 254-ə düşdüyünü qeyd edib.
Professor Dr. Tarhan zorakılığı dayandırmaq üçün aşağıdakı üç strategiya təklif etdi:
“İlkin profilaktika bütün şagirdlərə empatiya, zorakılığa qarşı proqramlar və emosiyaların tənzimlənməsi bacarıqlarının verilməsini əhatə edir. İkinci dərəcəli profilaktika risk altında olan, təcrid olunmuş və ya qeyri-adi davranan şagirdlərin erkən müəyyən edilməsini və onların psixoloji məsləhət xidmətlərinə yönləndirilməsini əhatə edir.
Üçüncü dərəcəli profilaktika yüksək riskli vəziyyətlərdə böhran müdaxilə qruplarının yaradılmasını və ailələr, məktəblər və mütəxəssislər arasında əməkdaşlığın təmin edilməsini əhatə edir”.
Professor rəqəmsallaşmanın sosial təcridi artırdığına diqqət çəkib:
“Bəzi rol modelləri, məsələn, mafiya liderləri zorakılığı estetikləşdirirlər. Müasir profilaktika səyləri yalnız məktəb divarları ilə məhdudlaşmamalıdır; onlar rəqəmsal həyatı da əhatə etməlidir. Əgər bir gənc “məni heç kim başa düşmür” deyirsə, risk var”.
Uşaq və Yeniyetmə Psixiatriyası üzrə dosent Dr. Yakup Ərdoğan zorakılığa meylli gənclər erkən mərhələdə aşkarlanması üçün bəzi kritik əlamətləri sadalayıb:
“Bunlar davranış dəyişiklikləri, qəfil qəzəb partlayışları, kiçik hadisələrə həddindən artıq reaksiya vermək, qaydalara qarşı üsyan etmək, hakimiyyətlə daimi münaqişə, fiziki dava-dalaş və ya təhdid xarakterli davranışlar kimi qəbul edilə bilər. Biz bunu həmçinin davamlı qəzəb, kin və ya qisas düşüncələri, güclü məyusluq və dəyərsizlik hissləri, ailəsindən və dostlarından uzaqlaşmaq və daha aqressiv və riskli davranışlar nümayiş etdirən qruplarla uyğunlaşmaq kimi də görə bilərik.
Sosial təcrid olunmuş gənclər mənsubiyyət hisslərini itirdikdə “görünən olmaq” üçün zorakılığa əl ata bilərlər. Mediada, və ya sosial həyatda zorakılığın normallaşması da gənclərin bu davranışları modelləşdirməsinə səbəb olur. Zorakı xəbərlərin və oyunların intensivliyi gənclərdə desensitizasiya və zorakılığı qanuniləşdirmək meyli yarada bilər. Rəqəmsal mühitdə yaşanan zorakılıq məktəblərdə zorakılığa psixoloji cəhətdən zəmin hazırlaya bilər və ya fiziki hücumlara çevrilə bilər”.
