Bunu açıqlamasında deputat Aydın Hüseynov deyib.
O bildirib ki, bu prosesə yalnız 2020-ci ilin 44 günlük müharibəsi prizmasından baxmaq da kifayət deyil: “Hadisələrin xronologiyası göstərir ki, 2018-ci ildən sonra Ermənistan rəhbərliyinin bir sıra bəyanat və addımları Azərbaycanla sülh danışıqlarının onsuz da kövrək olan siyasi çərçivəsini daha da çətinləşdirdi.
Nikol Paşinyanın 2019-cu ilin avqustunda Xankəndidə “Artsakh is Armenia” bəyanatını səsləndirməsi bunun ən diqqətçəkən nümunələrindən biri idi. Ermənistan hökumətinin öz rəsmi saytında həmin çıxışın mətni dərc olunub. Bu bəyanat Azərbaycan tərəfindən işğal olunmuş ərazilərin ilhaqına yönəlmiş mövqe kimi qiymətləndirildi və Prezident İlham Əliyev buna “Qarabağ Azərbaycandır və nida işarəsi” cavabı ilə qarşılıq verdi.
Bundan bir neçə ay əvvəl isə Ermənistanın müdafiə naziri Davit Tonoyan “ərazilər müqabilində sülh” yanaşmasının artıq qüvvədə olmadığını bildirərək “yeni müharibə – yeni ərazilər” formulunu irəli sürmüşdü. Bu açıqlama həmin dövrün hərbi ritorikasının ən çox müzakirə olunan nümunələrindən birinə çevrildi.
Beləliklə, bir tərəfdən Ermənistan rəhbərliyinin siyasi ritorikası sərtləşir, digər tərəfdən hərbi ritorika ön plana çıxırdı. 2020-ci ilin iyulunda Tovuz istiqamətində baş verən döyüşlər isə münaqişənin Qarabağ cəbhəsindən kənara – iki dövlətin beynəlxalq sərhədinə keçdiyini göstərdi. Azərbaycan tərəfinin rəsmi məlumatlarında həmin döyüşlər Ermənistan silahlı qüvvələrinin atəşə tutması kimi təqdim edilir; sonrakı günlərdə Paşinyan danışıqlar üçün yeddi şərt irəli sürmüşdü.
Bu hadisələrdən cəmi iki ay sonra – 27 sentyabr 2020-ci ildə genişmiqyaslı hərbi toqquşma başladı və 44 günlük Vətən müharibəsinə çevrildi. Azərbaycan ordusu müharibə nəticəsində ərazilərin böyük hissəsinə nəzarəti bərpa etdi. 10 noyabr 2020-ci il üçtərəfli bəyanatı ilə hərbi əməliyyatlar dayandırıldı və regionda tamamilə yeni hərbi-siyasi reallıq yarandı.
Lakin müharibə başa çatsa da, Qarabağ məsələsi tam bağlanmadı. Azərbaycanın mövqeyinə görə, üçtərəfli bəyanatdan sonra da Qarabağda Ermənistan silahlı qüvvələrinin qalıqları və separatçı silahlı struktur mövcudluğunu davam etdirirdi. Azərbaycan tərəfi həmçinin mina döşənməsi və hərbi təxribatlarla bağlı dəfələrlə məlumat yayırdı. Məsələn, 2022-ci ilin noyabrında Sarıbaba istiqamətində 2021-ci ildə Ermənistanda istehsal edilmiş 350 ədəd piyada əleyhinə minanın aşkarlandığını bildirmişdi”.
A.Hüseynov əlavə edib ki, bununla yanaşı, Qarabağın siyasi statusu məsələsinin də danışıqlar gündəliyində saxlanılması Azərbaycanla Ermənistan arasında əsas fikir ayrılıqlarından biri olaraq qalırdı: “2022-ci ilin Praqa görüşlərindən sonra Ermənistan Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tanıyan prinsiplərə yaxınlaşsa da, Qarabağdakı erməni əhalisinin hüquq və təhlükəsizliyi məsələsini ayrıca gündəmdə saxlamağa çalışırdı.
2023-cü ilin sentyabrı isə bu ziddiyyətin son mərhələsi oldu. Ermənistanın baş naziri həmin il sentyabrın 2-də qondarma “Dağlıq Qarabağın müstəqillik bəyannaməsi”nin ildönümü ilə bağlı təbrik mesajı yayımladı. Bu, Ermənistan rəhbərliyinin Qarabağ məsələsinə münasibətində ziddiyyətli məqamların hələ də qaldığını göstərən faktlardan biri idi.
Sentyabrın 9-da Qarabağdakı separatçı qurumun “prezident seçkiləri” keçirməsi də vəziyyəti daha da gərginləşdirdi. Azərbaycan bu addımı öz suverenliyinə qarşı növbəti təxribat kimi qiymətləndirdi. Sentyabrın 19-da isə genişmiqyaslı təxribatlardan sonra Azərbaycan antiterror tədbirlərinə başladı. Əməliyyat təxminən 23 saat davam etdi və sentyabrın 20-də separatçı silahlı qüvvələrin tərksilah olunması ilə nəticələndi. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi sərəncamında bu hadisə ölkənin dövlət suverenliyinin tam bərpası kimi qiymətləndirilir. Əsl dönüş nöqtəsi məhz burada yarandı.
2020-ci il Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası prosesində həlledici mərhələ idisə, 2023-cü ilin 19–20 sentyabr hadisələri Azərbaycan dövlətinin bütün ərazisi üzərində suverenliyinin tam təmin olunması ilə nəticələndi. Artıq Qarabağın statusu, separatçı rejim və həmin strukturun beynəlxalq legitimləşdirilməsi kimi məsələlər əvvəlki formada danışıqlar predmetinə çevrilə bilməzdi. Başqa sözlə, 2020-ci il müharibəsi ilə başlayan hərbi-siyasi proses 2023-cü ilin sentyabrında öz məntiqi nəticəsinə çatdı”.
O əlavə edib ki, bu mərhələdən sonra Azərbaycan-Ermənistan danışıqlarının mahiyyəti də dəyişdi: “Əvvəlki dövrdə əsas mübahisə Qarabağın statusu ətrafında gedirdisə, yeni mərhələdə əsas məsələ iki dövlət arasında münasibətlərin normallaşdırılması, qarşılıqlı suverenliyin tanınması, sərhədlərin delimitasiyası və kommunikasiyaların açılması oldu.
Məhz bu kontekstdə 8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirləri sülh və dövlətlərarası münasibətlərin qurulmasına dair saziş layihəsinin razılaşdırılmış mətnini parafladılar. Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin imzaladığı Birgə Bəyannamədə də sülhün dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü və yurisdiksiyasına hörmət əsasında qurulması, kommunikasiyaların açılması və münasibətlərin normallaşdırılması vurğulandı.
Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, 8 avqust 2025-ci il hadisəsini “sülh müqaviləsinin imzalanması” deyil, sülh sazişi mətninin paraflanması və yekun imza-ratifikasiya mərhələsinə aparan siyasi razılaşma kimi təqdim etmək daha dəqiqdir. Birgə Bəyannamənin özündə də sazişin imzalanması və ratifikasiyası üçün əlavə addımların zəruriliyi qeyd olunurdu.
Beləliklə, Azərbaycan üçün müharibə və diplomatiya bir-birini tamamlayan iki ayrı istiqamət deyil, eyni dövlət strategiyasının müxtəlif mərhələləri kimi görünür. 2020-ci ildə hərbi güc Azərbaycanın mövqelərini köklü şəkildə dəyişdirdi, 2023-cü ildə suverenlik məsələsi tamamlandı, sonrakı mərhələdə isə həmin reallıq diplomatik müstəvidə təsbit olundu.
Nəticə etibarilə, 2018-ci ildən 2025-ci ilə qədərki dövrə bir xətt üzrə baxdıqda, üç əsas mərhələ görünür: danışıqların böhranı, hərbi reallığın dəyişməsi və yeni sülh gündəliyinin formalaşması.
Azərbaycanın əsas strateji nəticəsi də budur: əvvəlcə ərazi bütövlüyünün bərpası, sonra dövlət suverenliyinin tam təmin olunması və daha sonra həmin reallığın sülh və dövlətlərarası münasibətlər sənədlərində təsbit edilməsi. Bu baxımdan 27 Sentyabr və 20 Sentyabr sadəcə iki təqvim tarixi deyil. Biri ərazi bütövlüyünün bərpasına aparan müharibənin başlanğıcını, digəri isə Azərbaycanın bütün ərazisi üzərində dövlət suverenliyinin bərpasını simvolizə edir”.
