Bunu açıqlamasında siyasi ekspert İltizam Yusifov deyib.
Onun sözlərinə görə, Azərbaycan Ordusunun 44 gün ərzində əldə etdiyi nəticə göstərdi ki, XXI əsrin müharibəsində üstünlük yalnız tankların, artilleriyanın və canlı qüvvənin sayından deyil, müxtəlif döyüş vasitələrinin vahid sistemdə inteqrasiyasından asılıdır.
“44 günlük Vətən müharibəsi başlayanda dünyanın hərbi dairələrinin diqqəti xüsusilə Azərbaycanın pilotsuz uçuş aparatlarından və “loitering munition” – dolaşan sursatlardan istifadəsinə yönəldi. RUSI-nin təhlilinə görə, Azərbaycan PUA-ları və uzunmənzilli atəş vasitələrini birgə tətbiq etməklə Ermənistan qüvvələrinin yalnız ön xəttini deyil, komanda məntəqələrini, logistikasını, artilleriyasını və döyüşə hazırlanan ehtiyatlarını da hədəfə ala bildi. Bunun nəticəsində Ermənistan qüvvələrinin döyüş qabiliyyəti təkcə birbaşa itkilərlə deyil, həm də təminat və komanda-idarəetmə sisteminin zəifləməsi ilə aşağı düşdü.
Burada əsas məsələ Bayraktar TB2 və ya Harop kimi konkret silahların mövcudluğu deyil. Əsas yenilik onların kəşfiyyat, hədəflərin aşkarlanması, artilleriya və digər zərbə vasitələri ilə vahid döyüş sistemində birləşdirilməsi idi. ABŞ-ın CSIS təhlili də müharibənin əsas dərslərindən birinin məhz PUA, raket və artilleriyanın sinxronlaşdırılması olduğunu vurğulayır: PUA hədəfi aşkarlayır, məlumat ötürür, artilleriya və digər zərbə vasitələri isə həmin hədəfə operativ şəkildə təsir göstərirdi”.
İ.Yusifov qeyd edib ki, bu, müharibənin klassik “kəşf et – qərar ver – vur” dövrünü sürətləndirdi: “Əgər əvvəllər müharibənin taleyini qırıcı təyyarə, tank və ağır artilleriya həll edirdisə, amma 44 günlük Vətən müharibəsində Azərbaycan ordusu döyüş meydanında daha kiçik, nisbətən ucuz və çevik sistemlər yüksək dəyərli hədəfləri sıradan çıxarmaq imkanını genişləndirdi. RUSI bunu dəqiq zərbənin “demokratikləşməsi” kimi xarakterizə edir: belə imkanlar artıq yalnız böyük hərbi güclərin inhisarında deyil.
2020-ci il müharibəsindən sonra ortaya çıxan ən böyük müzakirələrdən biri tankların gələcəyi ilə bağlı oldu. Lakin burada da daha düzgün nəticə “tank dövrü bitdi” deyil. Əksinə, müharibə göstərdi ki, tank və zirehli texnika müasir döyüş meydanında təkbaşına fəaliyyət göstərə bilməz. Onların effektivliyi hava hücumundan müdafiə, elektron mübarizə, kəşfiyyat, kamuflyaj, PUA-lar və artilleriya ilə inteqrasiyadan asılıdır.
Şuşa döyüşü bu baxımdan xüsusilə əhəmiyyətlidir. ABŞ-nin Modern War Institute təhlili göstərir ki, müharibənin həlledici mərhələsi yalnız PUA-ların üstünlüyü ilə izah edilə bilməz. Şuşanın tutulması xüsusi təyinatlı qüvvələr, piyada, artilleriya, mühəndis bölmələri və digər imkanların birlikdə tətbiqini tələb edən mürəkkəb şəhər əməliyyatı idi. Yəni texnologiya quru qoşunlarının əhəmiyyətini aradan qaldırmadı; əksinə, onların fəaliyyətini daha dəqiq kəşfiyyat və atəş imkanları ilə tamamladı”.
Ekspert deyib ki, Vətən müharibəsinin başqa mühüm dərsi statik müdafiənin zəifliyinin üzə çıxarması oldu: “Onilliklər ərzində qurulmuş istehkamlar, səngərlər və zirehli texnika kəşfiyyat-zərbə sisteminin qarşısında əvvəlki qədər etibarlı müdafiə yaratmadı.
CSIS-in təhlilinə görə, PUA-lar Azərbaycan qüvvələrinə Ermənistanın tanklarını, artilleriyasını və hava hücumundan müdafiə sistemlərini aşkar edib sıradan çıxarmağa imkan verdi. Hava hücumundan müdafiə vasitələrinin zəiflədilməsi isə öz növbəsində PUA-ların fəaliyyət imkanlarını daha da artırdı. Beləliklə, bir sistemin sıradan çıxarılması digər sistemin effektivliyini yüksəldən zəncirvari təsir yaratdı.
Bu, müasir müharibənin mühüm xüsusiyyətlərindən birini ortaya qoydu: döyüş meydanında ayrı-ayrı silah sistemləri deyil, sistemlər sistemi qalib gəlir”.
Azərbaycan təcrübəsinin əsas fərqini izah edən siyasi şərhçi bildirib ki, Azərbaycanın 44 günlük müharibədəki təcrübəsinin beynəlxalq hərbi dairələrdə diqqət çəkməsinin əsas səbəblərindən biri də məhz budur: “IISS 2020-ci il Qarabağ müharibəsini son illərdə ənənəvi qüvvələrin iştirak etdiyi mühüm dövlətlərarası müharibələrdən biri kimi qiymətləndirərək, xüsusilə PUA-ların tətbiqinin müasir döyüş konsepsiyalarına təsirini vurğulayıb.
Bu baxımdan Azərbaycanın hərbi modelində üç xətt xüsusilə seçilir:
Birincisi, texnoloji üstünlük: PUA, dolaşan sursat, dəqiq zərbə və müasir kəşfiyyat vasitələrinin geniş tətbiqi.
İkincisi, əməliyyat inteqrasiyası: kəşfiyyat məlumatlarının artilleriya, raket sistemləri, aviasiya və quru qoşunlarının fəaliyyətinə bağlanması.
Üçüncüsü, insan amili: texnologiyanın özü kifayət etmir. Onu düzgün idarə edən peşəkar şəxsi heyət, çevik komandanlıq, xüsusi təyinatlı qüvvələrin fəaliyyəti və mürəkkəb relyefdə döyüş qabiliyyəti həlledici rol oynayır. Şuşa əməliyyatı bunun ən aydın nümunələrindən biridir.
Lakin 2020-ci ilin hərbi dərsi bununla məhdudlaşmır. Müharibə göstərdi ki, müasir döyüşdə informasiya üstünlüyü, sensorlar, PUA-lar, dəqiq atəş və sürətli qərarvermə birləşdikdə daha böyük və statik sistemə malik tərəfin üstünlüyü aradan qalxa bilər.
Sonrakı illərdə Ukrayna müharibəsində PUA-ların, uzaqmənzilli dəqiq zərbələrin, elektron mübarizənin və kəşfiyyat-zərbə komplekslərinin geniş tətbiqi də bu tendensiyanın daha da inkişaf etdiyini göstərdi. CSIS-in müqayisəli araşdırması 2020-ci il Qarabağ müharibəsini Ukrayna müharibəsi ilə birlikdə PUA-ların kombinə edilmiş silahlı müharibənin ayrılmaz elementinə çevrilməsini göstərən əsas nümunələrdən biri kimi təhlil edir.
Nəticə etibarilə, 27 Sentyabr 2020-ci il yalnız Azərbaycan üçün Zəfər yürüşünün başlanğıcı deyildi. Qarabağ müharibəsi müasir hərb üçün mühüm laboratoriyaya çevrildi. Bu müharibənin ən böyük dərsi “dronlar tankı əvəz etdi” deyil. Daha fundamental nəticə budur: müasir müharibədə qalibiyyət ayrı-ayrı silahların deyil, kəşfiyyat, texnologiya, dəqiq zərbə, elektron mübarizə, manevr, peşəkar şəxsi heyət və vahid komandanlığın bir sistemdə birləşdirilməsindən keçir.
Məhz buna görə 27 Sentyabrın tarixdəki yeri yalnız Azərbaycanın Zəfər salnaməsi ilə məhdudlaşmır. 44 günlük Vətən müharibəsi XXI əsr müharibəsinin necə aparılacağına dair mühüm hərbi dərslər qoyan və döyüş meydanının paradiqmasını dəyişən hadisələrdən biri kimi öyrənilir”.
