Ukrayna tədqiqatın Ukrayna dilində çap formatında işıq üzü gördüyü ilk ölkə olub. Bundan əvvəl kitabın materialları “perishedcivilization.com” xüsusi internet platformasında təqdim edilib. Nəşriyyat qrupunun planlarına kitabın növbəti mərhələdə Polşa, Almaniya, Baltikyanı ölkələr, Moldova, Qazaxıstan və Özbəkistanda nəşri daxildir.
Tədqiqat Azərbaycan xalqının əcdadlarının, eləcə də azərbaycanlıların müasir Ermənistan ərazisində, ilk növbədə tarixi İrəvan quberniyası və Zəngəzurda tarixindən bəhs edir.
Kitabda əhalisini əsrlər boyu müasir azərbaycanlıların əcdadlarının təşkil etdiyi şəhər və kəndlərin tarixi, onların bölgənin yerli mədəni simasının formalaşmasındakı rolu, eləcə də sonrakı demoqrafik dəyişikliklər, zorakılıq, qovulma və deportasiya prosesləri araşdırılır.
Müəllif bu ərazilərin türk keçmişinə dair günümüzədək gəlib çatan sübutlara — məscidlərə, qəbiristanlıqlara, qalalara, abidələrə və digər mədəni irs nümunələrinə xüsusi diqqət ayırır.
Araşdırmada qeyd olunur ki, çoxsaylı erməni, Rusiya, Fransa və digər mənbələrdə əksini tapan məlumatlar müasir azərbaycanlıların əcdadlarının əsrlər boyu regionun bir sıra ərazilərində yerli əhalinin əksəriyyətini təşkil etdiyini göstərir. Onlar yaşayış məntəqələrinin yaradılması və inkişafında iştirak edib, məscid və qalalar tikib, torpaqları becərib və həmin ərazilərin mədəni simasının formalaşmasına töhfə veriblər.
Müəllif azərbaycanlıların doğma yurdlarından sıxışdırılıb çıxarılması, qırğınlar və təşkil edilmiş deportasiyaların bir neçə dalğasını araşdırır. Kitabda bildirilir ki, bu proseslər nəticəsində yüz minlərlə azərbaycanlı öz evlərindən qovulub.
Bununla paralel olaraq, onların həmin ərazilərdə mövcudluğunu təsdiqləyən maddi izlərin — məscidlərin, qəbiristanlıqların, qalaların, abidələrin və digər mədəni irs obyektlərinin məhv edildiyi və ya adlarının dəyişdirildiyi qeyd olunur.
Kuzari bu icmanın yoxa çıxmasını yalnız abstrakt tarixi proses kimi deyil, insan və sivilizasiya faciəsi kimi təqdim edir. Kitabda əsrlər boyu həmin ərazilərdə yaşamış, daha sonra isə ardıcıl zorakılıq, qovulma və deportasiya dalğaları nəticəsində regiondan demək olar ki, tamamilə sıxışdırılıb çıxarılmış xalqın tarixi izlənilir.
Müəllif tədqiqatın əsas xüsusiyyətlərindən biri kimi geniş sübut bazasını göstərir. Əsərdə ümumilikdə 1 765 mənbə sistemləşdirilib. Bunların sırasında arxiv sənədləri, erməni müəlliflərinin tarixi əsərləri, çar Rusiyası və sovet dövrünə aid rəsmi sənədlər, Fransa diplomatik materialları və digər mənbələr yer alır.
Müəllif, həmçinin vurğulayır ki, tədqiqatın əsas sübut bazasının formalaşdırılması zamanı Azərbaycan və Türkiyə tarixşünaslığına məqsədli şəkildə əsas mənbə kimi istinad etməyib.
Kitabın çap versiyası geniş multimedia bazası ilə tamamlanıb.
Buraya müasir Ermənistan ərazisində türk varlığının günümüzədək qorunub saxlanmış izlərini sənədləşdirən sahə foto və videomaterialları daxildir. Onların arasında onlarla yaşayış məntəqəsində yerləşən məscid xarabalıqları, qalalar və qədim qəbiristanlıqlara dair materiallar var.
Bundan başqa, deportasiyaları yaşamış, doğma kəndləri, ənənələri və həyat tərzi barədə xatirələrini qoruyub saxlamış şəxslərlə silsilə videomüsahibələr təqdim edilir.
Layihədə XIV əsrdən XX əsrədək regionda baş verən hadisələrin xronologiyası da hazırlanıb. Bu xronologiya müəllifin Azərbaycan əhalisinin demoqrafik baxımdan sıxışdırılıb çıxarılması ilə əlaqələndirdiyi proseslərin ilkin şərtlərini və ardıcıllığını izləməyə imkan verir.
Tədqiqatın elektron versiyası, arxiv sənədləri, videoşahidliklər və digər materiallar layihənin internet saytında təqdim olunur.
