{"id":7099,"date":"2026-07-18T10:55:25","date_gmt":"2026-07-18T06:55:25","guid":{"rendered":"https:\/\/idealxeber.az\/?p=7099"},"modified":"2026-07-18T10:55:25","modified_gmt":"2026-07-18T06:55:25","slug":"yer-milyonlarla-il-%c9%99rzind%c9%99-niy%c9%99-h%c9%99ddind%c9%99n-artiq-isinm%c9%99yib-s%c9%99b%c9%99b-aciqlandi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/idealxeber.az\/?p=7099","title":{"rendered":"Yer milyonlarla il \u0259rzind\u0259 niy\u0259 h\u0259ddind\u0259n art\u0131q isinm\u0259yib? &#8211; S\u0259b\u0259b a\u00e7\u0131qland\u0131"},"content":{"rendered":"<h1 class=\"full-post-title\"><\/h1>\n<div class=\"full-post-b\">\n<div class=\"full-post-desc\">Aliml\u0259r Yerin 60 milyon ild\u0259n art\u0131q m\u00fcdd\u0259td\u0259 iqlim tarazl\u0131\u011f\u0131n\u0131 nec\u0259 qoruyub saxlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edibl\u0259r. Ara\u015fd\u0131rmaya g\u00f6r\u0259, bu prosesd\u0259 d\u0259niz s\u0259viyy\u0259si, okeandak\u0131 fosfat\u0131n miqdar\u0131 v\u0259 d\u0259niz dibind\u0259 karbonun toplanmas\u0131 aras\u0131nda m\u00f6vcud olan t\u0259bii \u0259laq\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131b.<\/div>\n<div class=\"full-post-article\">\n<p>\u00d6lk\u0259.az x\u0259b\u0259r verir ki, t\u0259dqiqat\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259ri &#8220;Proceedings of the National Academy of Sciences&#8221; elmi jurnal\u0131nda d\u0259rc olunub. Aliml\u0259rin fikrinc\u0259, d\u00fcnya okean\u0131n\u0131n s\u0259viyy\u0259sind\u0259 ba\u015f ver\u0259n d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r planetin iqlimin\u0259 birba\u015fa t\u0259sir g\u00f6st\u0259rib.<\/p>\n<p>Ara\u015fd\u0131rma g\u00f6st\u0259rir ki, bu mexanizmin \u0259sas elementi d\u0259niz canl\u0131lar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259yati \u0259h\u0259miyy\u0259t da\u015f\u0131yan fosfatd\u0131r.<\/p>\n<p>D\u0259niz s\u0259viyy\u0259si y\u00fcks\u0259k olduqda geni\u015f dayaz \u015felfl\u0259r fosfat\u0131 dib \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fcl\u0259rind\u0259 saxlay\u0131rd\u0131. N\u0259tic\u0259d\u0259 a\u00e7\u0131q okeana daha az qida madd\u0259si daxil olur, d\u0259niz orqanizml\u0259rinin say\u0131 azal\u0131r v\u0259 d\u0259niz dibind\u0259 toplanan \u00fczvi karbonun miqdar\u0131 a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc. Bu is\u0259 atmosferd\u0259 karbon qaz\u0131n\u0131n (CO\u2082) artmas\u0131na v\u0259 iqlimin istil\u0259\u015fm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olurdu.<\/p>\n<p>\u018fksin\u0259, d\u0259niz s\u0259viyy\u0259si a\u015fa\u011f\u0131 d\u00fc\u015fd\u00fckd\u0259 okeana daha \u00e7ox fosfat daxil olurdu. Bu da d\u0259niz h\u0259yat\u0131n\u0131n canlanmas\u0131na, \u00f6lm\u00fc\u015f orqanizml\u0259rin t\u0259rkibind\u0259ki karbonun b\u00f6y\u00fck hiss\u0259sinin dib \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fcl\u0259rind\u0259 toplanmas\u0131na \u015f\u0259rait yarad\u0131rd\u0131. Bel\u0259likl\u0259, atmosferd\u0259n daha \u00e7ox CO\u2082 \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131r v\u0259 planet t\u0259dric\u0259n soyuyurdu.<\/p>\n<p>Aliml\u0259rin hesablamalar\u0131na g\u00f6r\u0259, bu t\u0259bii mexanizm d\u0259niz s\u0259viyy\u0259si m\u00fcasir g\u00f6st\u0259ricid\u0259n 10\u201340 metr y\u00fcks\u0259k oldu\u011fu d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 \u0259n s\u0259m\u0259r\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 i\u015fl\u0259yib. H\u0259min \u015f\u0259raitd\u0259 d\u0259niz dibind\u0259 maksimum h\u0259cmd\u0259 karbon toplan\u0131b v\u0259 bu proses milyonlarla il \u0259rzind\u0259 qlobal istil\u0259\u015fm\u0259ni m\u0259hdudla\u015fd\u0131rma\u011fa k\u00f6m\u0259k edib.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqat m\u00fc\u0259llifl\u0259ri hesab edirl\u0259r ki, bu t\u0259bii d\u00f6vran Yer iqliminin h\u0259yat \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lveri\u015fli qalmas\u0131n\u0131n \u0259sas amill\u0259rind\u0259n biri olub.<\/p>\n<p>Onlar\u0131n fikrinc\u0259, yeni n\u0259tic\u0259l\u0259r okeanlar\u0131n m\u00fcasir iqlim d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rin\u0259 nec\u0259 reaksiya verdiyini v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 atmosferd\u0259 karbon qaz\u0131n\u0131n konsentrasiyas\u0131na hans\u0131 t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259 bil\u0259c\u0259yini daha yax\u015f\u0131 anlama\u011fa imkan ver\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar x\u0259b\u0259rdarl\u0131q edirl\u0259r ki, \u0259srin sonunad\u0259k Yer k\u00fcr\u0259sind\u0259 h\u0259yat ciddi \u015f\u0259kild\u0259 d\u0259yi\u015f\u0259 bil\u0259r. Onlar\u0131n proqnozuna g\u00f6r\u0259, orta qlobal temperatur 4 d\u0259r\u0259c\u0259 Selsi y\u00fcks\u0259l\u0259rs\u0259, ekstremal hava hadis\u0259l\u0259rinin v\u0259 iri me\u015f\u0259 yan\u011f\u0131nlar\u0131n\u0131n say\u0131 artacaq. Bu is\u0259 ekosisteml\u0259rd\u0259 ciddi d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r. Aliml\u0259r hesab edirl\u0259r ki, tropik me\u015f\u0259l\u0259r d\u0259 daxil olmaqla b\u0259zi ekosisteml\u0259r y\u00fcks\u0259k temperatur, quraql\u0131q v\u0259 m\u00fcnt\u0259z\u0259m yan\u011f\u0131nlar n\u0259tic\u0259sind\u0259 tamamil\u0259 m\u0259hv ola bil\u0259r.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Aliml\u0259r Yerin 60 milyon ild\u0259n art\u0131q m\u00fcdd\u0259td\u0259 iqlim tarazl\u0131\u011f\u0131n\u0131 nec\u0259 qoruyub saxlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edibl\u0259r. Ara\u015fd\u0131rmaya g\u00f6r\u0259, bu prosesd\u0259 d\u0259niz s\u0259viyy\u0259si, okeandak\u0131 fosfat\u0131n miqdar\u0131 v\u0259 d\u0259niz dibind\u0259 karbonun toplanmas\u0131 aras\u0131nda m\u00f6vcud olan t\u0259bii \u0259laq\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131b. \u00d6lk\u0259.az x\u0259b\u0259r verir ki, t\u0259dqiqat\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259ri &#8220;Proceedings of the National Academy of Sciences&#8221; elmi jurnal\u0131nda d\u0259rc olunub. Aliml\u0259rin fikrinc\u0259, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":7102,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[],"class_list":["post-7099","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-maraqli"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/idealxeber.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7099","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/idealxeber.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/idealxeber.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/idealxeber.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/idealxeber.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7099"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/idealxeber.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7099\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/idealxeber.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7099"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/idealxeber.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7099"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/idealxeber.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7099"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}