{"id":4280,"date":"2026-04-16T01:55:44","date_gmt":"2026-04-15T21:55:44","guid":{"rendered":"https:\/\/idealxeber.az\/?p=4280"},"modified":"2026-04-16T01:55:44","modified_gmt":"2026-04-15T21:55:44","slug":"abs-oyundan-cixir-parcalanan-avropa-rusiya-il%c9%99-uz-uz%c9%99","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/idealxeber.az\/?p=4280","title":{"rendered":"AB\u015e oyundan \u00e7\u0131x\u0131r: Par\u00e7alanan Avropa Rusiya il\u0259 \u00fcz-\u00fcz\u0259\u00a0"},"content":{"rendered":"<h1 class=\"full-post-title\"><\/h1>\n<div class=\"full-post-b\">\n<div class=\"full-post-article\">\n<p>NATO-nun \u201csonu\u201d il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00fczakir\u0259l\u0259r emosional s\u0259sl\u0259ns\u0259 d\u0259, analitik bax\u0131mdan daha d\u00fczg\u00fcn ifad\u0259 alyans\u0131n klassik formas\u0131n\u0131n t\u00fck\u0259nm\u0259si v\u0259 yeni t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik arxitekturas\u0131na ke\u00e7ididir. Bu g\u00fcn \u0259sas sual NATO-nun sabah m\u00f6vcud olub-olmamas\u0131 deyil, AB\u015e-\u0131n \u0259vv\u0259lki miqyasda Avropa t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin \u0259sas t\u0259minat\u00e7\u0131s\u0131 olaraq qalmaq ist\u0259yib-ist\u0259m\u0259m\u0259sidir. M\u0259hz bu qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik Avropada \u201cEuropean NATO\u201d, y\u0259ni NATO-nun m\u00f6vcud komanda-strukturunu saxlayaraq daha \u00e7ox Avropa y\u00fck\u00fc il\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n yeni model bar\u0259d\u0259 intensiv m\u00fczakir\u0259l\u0259ri s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirib.<\/p>\n<p>Rusiyan\u0131n Ukraynada d\u00f6rd il \u0259rzind\u0259 h\u0259lledici strateji n\u0259tic\u0259 \u0259ld\u0259 etm\u0259m\u0259si guya NATO-nun \u0259sas missiyas\u0131n\u0131 z\u0259ifl\u0259dib. Bu arqument m\u00fc\u0259yy\u0259n q\u0259d\u0259r ba\u015fad\u00fc\u015f\u00fcl\u0259ndir, amma tam n\u0259tic\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn yet\u0259rli deyil. \u00c7\u00fcnki NATO-nun deterrensiya f\u0259ls\u0259f\u0259si Rusiyan\u0131n z\u0259ifliyin\u0259 yox, Rusiya riskinin idar\u0259 olunmas\u0131na \u0259saslan\u0131r. Baltik \u00f6lk\u0259l\u0259ri, Pol\u015fa v\u0259 Finlandiya \u00fc\u00e7\u00fcn Moskva h\u0259l\u0259 d\u0259 real t\u0259hl\u00fck\u0259dir. M\u0259hz buna g\u00f6r\u0259 Avropan\u0131n \u015f\u0259rq qanad\u0131 AB\u015e-dan uzaqla\u015fmaq yox, \u0259ksin\u0259, alyans daxilind\u0259 daha \u00e7ox Avropa \u00e7\u0259kisi olan modeli d\u0259st\u0259kl\u0259yir<\/p>\n<p><strong>\u201cAvropa NATO-su\u201d n\u0259dir v\u0259 n\u0259 v\u0259d edir?<\/strong><br \/>\nHaz\u0131rda Br\u00fcssel, Berlin v\u0259 Parisd\u0259 m\u00fczakir\u0259 olunan \u0259sas ideya ayr\u0131ca \u201cAvropa ordusu\u201dndan \u00e7ox, NATO daxilind\u0259 Avropa s\u00fctununun g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259sidir. Bu modeld\u0259 NATO-nun komanda v\u0259 planlama sistemi saxlan\u0131l\u0131r; AB\u015e-\u0131n bo\u015faltd\u0131\u011f\u0131 C4ISR, logistika v\u0259 hava m\u00fcdafi\u0259 imkanlar\u0131 Avropa t\u0259r\u0259find\u0259n doldurulur; Almaniya, Fransa, Pol\u015fa v\u0259 B\u00f6y\u00fck Britaniya \u0259sas h\u0259rbi dayaqlara \u00e7evrilir; Avropa m\u00fcdafi\u0259 s\u0259nayesi vahid sat\u0131nalma v\u0259 standartlarla inteqrasiya olunur. Bu yana\u015fma art\u0131q n\u0259z\u0259riyy\u0259d\u0259n praktikaya ke\u00e7ir: Portuqaliya ayr\u0131ca Avropa ordusuna qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xsa da, NATO daxilind\u0259 Avropa h\u0259rbi modernizasiyas\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131q d\u0259st\u0259kl\u0259yir, \u0130spaniya is\u0259 daha d\u0259rin inteqrasiyaya \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p><strong>Bu model Avropaya iki \u0259sas v\u0259d verir:<\/strong><br \/>\nbirincisi, AB\u015e siyasi d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rind\u0259n as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131 azaltmaq;<br \/>\nikincisi, Rusiyaya qar\u015f\u0131 deterensiyan\u0131 kontinental s\u0259viyy\u0259d\u0259 daha dayan\u0131ql\u0131 etm\u0259k.<br \/>\nAvropa AB\u015e-s\u0131z Rusiya il\u0259 ba\u015fa-ba\u015f qala bil\u0259rmi?<br \/>\n\u018fn kritik sual budur. Bu g\u00fcn tam \u015f\u0259kild\u0259 olmasa da, orta m\u00fcdd\u0259td\u0259 qism\u0259n m\u00fcdafi\u0259sini t\u0259min ed\u0259 bil\u0259r. Burada problem qo\u015fun say\u0131nda deyil. Avropan\u0131n \u00fcmumi iqtisadi v\u0259 s\u0259naye g\u00fcc\u00fc Rusiyadan qat-qat b\u00f6y\u00fckd\u00fcr. Problem a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 strateji \u201cenablers\u201d sah\u0259l\u0259rind\u0259dir: peyk v\u0259 real-time k\u0259\u015ffiyyat; strateji hava da\u015f\u0131nmas\u0131; uzaqm\u0259nzilli d\u0259qiq z\u0259rb\u0259 sisteml\u0259ri; raketd\u0259n m\u00fcdafi\u0259; n\u00fcv\u0259 deterrensiyas\u0131; vahid komanda-idar\u0259etm\u0259. Bu bo\u015fluqlar doldurulmadan Avropa Rusiya il\u0259 tam balansla\u015fl\u0131 v\u0259ziyy\u0259td\u0259 ola bilm\u0259z. Ona g\u00f6r\u0259 d\u0259 ekspertl\u0259r tam m\u00fcst\u0259qil Avropa m\u00fcdafi\u0259sini \u0259n az\u0131 10\u201315 illik layih\u0259 hesab edir.<\/p>\n<p>Y\u0259ni \u201cAvropa NATO-su\u201d q\u0131sam\u00fcdd\u0259tli d\u00f6vrd\u0259 AB\u015e-\u0131 tam \u0259v\u0259z etmir, amma AB\u015e-\u0131n i\u015ftirak\u0131 azalsa bel\u0259, t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik bo\u015flu\u011fu yaranmamas\u0131na xidm\u0259t edir.<\/p>\n<p><strong>Almaniyan\u0131n \u00f6n\u0259 \u00e7\u0131xmas\u0131 Avropada par\u00e7alanma yaradacaqm\u0131?<\/strong><br \/>\nBu, \u00e7ox h\u0259ssas m\u0259qamd\u0131r v\u0259 yaz\u0131n\u0131z\u0131n \u0259n g\u00fccl\u00fc hiss\u0259l\u0259rind\u0259n biri ola bil\u0259r. Almaniyan\u0131n s\u00fcr\u0259tl\u0259 yenid\u0259n silahlanmas\u0131 v\u0259 Avropan\u0131n \u0259sas h\u0259rbi-s\u0259naye lokomotivin\u0259 \u00e7evrilm\u0259si ikiqat effekt yarad\u0131r. Bunun m\u00fcsb\u0259t t\u0259r\u0259fi odur ki, Berlin maliyy\u0259 g\u00fcc\u00fc, s\u0259naye bazas\u0131 v\u0259 siyasi \u00e7\u0259kisi il\u0259 Avropa m\u00fcdafi\u0259sinin \u0259sas motoruna \u00e7evril\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>Riskli t\u0259r\u0259fi is\u0259 Fransa bunu liderlik r\u0259qab\u0259ti kimi g\u00f6r\u0259 bil\u0259r, \u015e\u0259rqi Avropa is\u0259 Almaniyan\u0131n Rusiya il\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k kompromis x\u0259ttind\u0259n narahat qala bil\u0259r. Daha geni\u015f geosiyasi planda is\u0259 anqlosaks blok, \u00a0x\u00fcsus\u0259n AB\u015e v\u0259 Britaniya Almaniyan\u0131n kontinental h\u0259rbi liderliyinin h\u0259dd\u0259n art\u0131q g\u00fccl\u0259nm\u0259sini ehtiyatla izl\u0259y\u0259c\u0259k. Y\u0259ni burada t\u0259hl\u00fck\u0259 t\u0259kc\u0259 Rusiya deyil, Avropadaxili strateji iyerarxiyan\u0131n yenid\u0259n qurulmas\u0131d\u0131r. \u018fg\u0259r bu proses Berlin-Paris-Var\u015fava \u00fc\u00e7buca\u011f\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 balanslanmasa, \u201cAvropa NATO-su\u201d ideyas\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlikd\u0259n \u00e7ox institusional par\u00e7alanma riski yarada bil\u0259r.<\/p>\n<p><strong>T\u0259hdidl\u0259r n\u0259 q\u0259d\u0259r reald\u0131r?<\/strong><br \/>\nRusiyan\u0131n Ukraynada ili\u015fm\u0259si t\u0259hl\u00fck\u0259ni s\u0131f\u0131rlam\u0131r. \u018fksin\u0259, Moskvan\u0131n konvensional g\u00fcc\u00fcn\u00fc yenid\u0259n b\u0259rpa etm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn zaman qazanmaq c\u0259hdl\u0259ri, hibrid h\u00fccumlar, enerji v\u0259 kiber t\u0259zyiq al\u0259tl\u0259ri Avropa \u00fc\u00e7\u00fcn uzunm\u00fcdd\u0259tli risk olaraq qal\u0131r.<br \/>\nDem\u0259li \u0259sas m\u0259s\u0259l\u0259 bel\u0259dir ki, NATO \u00f6lm\u00fcr, NATO avropala\u015f\u0131r. Bu avropala\u015fma u\u011furlu olsa, qit\u0259 daha suveren t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik modelin\u0259 ke\u00e7\u0259 bil\u0259r. U\u011fursuz olsa, AB\u015e z\u0259ifl\u0259y\u0259n, Avropa is\u0259 par\u00e7alanan ikiqat bo\u015fluq yaranar.<\/p>\n<p>\u201cNATO-nun sonu\u201d tezisini daha d\u0259qiq bel\u0259 formala\u015fd\u0131rmaq olar: NATO-nun Amerikan\u0131n dominant oldu\u011fu k\u00f6hn\u0259 modeli sona yax\u0131nla\u015f\u0131r, onun yerini is\u0259 Avropa y\u00fck\u00fcn\u00fcn artd\u0131\u011f\u0131 yeni t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik arxitekturas\u0131 tutur.<\/p>\n<p>\u201cAvropa NATO-su\u201d ideyas\u0131 qit\u0259y\u0259 daha \u00e7ox strateji muxtariyy\u0259t v\u0259d edir, amma bunun u\u011furu \u00fc\u00e7 amild\u0259n as\u0131l\u0131d\u0131r:<br \/>\n1.\u00a0\u00a0 \u00a0AB\u015e-\u0131n n\u0259 q\u0259d\u0259r geri \u00e7\u0259kilm\u0259si<br \/>\n2.\u00a0\u00a0 \u00a0Almaniya-Fransa liderliyinin balans\u0131<br \/>\n3.\u00a0\u00a0 \u00a0Avropan\u0131n texnoloji-h\u0259rbi bo\u015fluqlar\u0131 n\u0259 q\u0259d\u0259r s\u00fcr\u0259tl\u0259 doldurmas\u0131<br \/>\n\u018fks halda bu model Avropan\u0131 daha t\u0259hl\u00fck\u0259siz etm\u0259k \u0259v\u0259zin\u0259, m\u0259rk\u0259zl\u0259\u015fmi\u015f Alman liderliyi \u0259traf\u0131nda yeni siyasi par\u00e7alanma x\u0259tti yarada bil\u0259r.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>NATO-nun \u201csonu\u201d il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00fczakir\u0259l\u0259r emosional s\u0259sl\u0259ns\u0259 d\u0259, analitik bax\u0131mdan daha d\u00fczg\u00fcn ifad\u0259 alyans\u0131n klassik formas\u0131n\u0131n t\u00fck\u0259nm\u0259si v\u0259 yeni t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik arxitekturas\u0131na ke\u00e7ididir. Bu g\u00fcn \u0259sas sual NATO-nun sabah m\u00f6vcud olub-olmamas\u0131 deyil, AB\u015e-\u0131n \u0259vv\u0259lki miqyasda Avropa t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin \u0259sas t\u0259minat\u00e7\u0131s\u0131 olaraq qalmaq ist\u0259yib-ist\u0259m\u0259m\u0259sidir. M\u0259hz bu qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik Avropada \u201cEuropean NATO\u201d, y\u0259ni NATO-nun m\u00f6vcud komanda-strukturunu saxlayaraq daha \u00e7ox Avropa [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":4283,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[12],"tags":[],"class_list":["post-4280","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-siyast"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/idealxeber.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4280","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/idealxeber.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/idealxeber.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/idealxeber.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/idealxeber.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4280"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/idealxeber.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4280\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/idealxeber.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4280"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/idealxeber.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4280"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/idealxeber.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4280"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}